Restauratie

Aelbert Cuyp's Rivierlandschap met koeien en herders

Het Rivierlandschap met koeien en herders van de Dordtse schilder Aelbert Cuyp keerde – na meer dan 250 jaar – terug naar de plaats waar het is gemaakt. Het werk wordt gerestaureerd in het Dordrechts Museum in de aanloop naar de tentoonstelling In het licht van Cuyp. Op deze pagina houden wij u op de hoogte van de vorderingen van de restauratie, vertellen wij u meer over het restauratieproces en over achtergronden bij het schilderij.

6 april 2020

Onze restaurator zit in haar atelier redelijk geïsoleerd, maar soms komt er toch iemand langs. Zoals Jeanne van der Horst, die haar kwam filmen. Van der Horst werkt aan de film die de tentoonstelling In het licht van Cuyp zal begeleiden. Daarvoor is ze onder andere naar Sandon Hall geweest, het landhuis van de graven van Harrowby, om te kunnen tonen waar Rivierlandschap met koeien en herders normaal hangt en een interview met de eigenaar op te nemen. Ze zal de komende tijd af en toe het restauratieatelier bezoeken om het restauratieproces met de camera te volgen. Het is de bedoeling die beelden te gebruiken voor een apart filmpje over de restauratie.

6 april 2020

Lidwien Speleers: “Je ziet mij in de weer met penseel, penseel met rubberen punt en een mini-föhn. Met het fijne penseel breng ik lijm aan naast of onder de verfschol. Met de rubberen punt tik ik zachtjes op het verfoppervlak, zodat de lijm dieper onder de verfschol trekt. Met de mini-föhn verwarm ik de verf ietwat, zodat ze wat zacht wordt en aangedrukt kan worden. Tenslotte haal ik de overtollige lijm weg met een wattenstaafje.” Het resultaat is te zien op de foto rechts.

6 april 2020

Op het tafeltje is de mini-föhn te zien. De dierlijke lijm (steurlijm), die wordt gebruikt om de opstaande verfbladders weer vast te plakken, staat au-bain-marie omdat hij anders niet vloeibaar is (rechts op het tafeltje).

30 maart 2020

In september 2019 werden conservator Sander Paarlberg en restaurator Lidwien Speleers hartelijk ontvangen door de Earl of Harrowby in Sandon Hall zodat ze Rivierlandschap met koeien en herders van dichtbij konden bestuderen. Hier kwamen ze erachter dat het schilderij niet tentoongesteld kon worden zonder eerst  te worden gerestaureerd. Het vergeelde vernis sprong natuurlijk in het oog, maar nadere inspectie toonde ook dat de verf op veel plaatsen los zit. Speleers: ‘Nu het werk bij me op tafel ligt en ik er heel dicht op kan kruipen, zie ik dat er meer losse verf is dan ik destijds dacht. De hoog opstaande verfschollen zijn meteen zichtbaar wanneer je met een lampje langs het oppervlak schijnt, maar er zijn ook plaatsen waar de verf nauwelijks omhoog steekt en toch los zit. Het is dus belangrijk dat ik het oppervlak nauwgezet afspeur, want dit is de originele verf van Albert Cuyp en die willen we niet verliezen’.

30 maart 2020

Lidwien Speleers loop het hele oppervlak zorgvuldig na om losse verf op te speuren en lijmt deze vervolgens weer vast aan de ondergrond. Omdat het werk groot is, is het moeilijk om zicht te houden op welke delen al gecontroleerd en behandeld zijn. Daarom combineert ze het vastzetten van de verf met het weghalen van vuil en stof dat op het oppervlak zit. Het oppervlaktevuil maakt het oppervlak mat, en zo is aan de glans te zien welke delen al behandeld zijn. Speleers: ‘Ik maak een stukje schoon en controleer tegelijkertijd waar de verf los zit. Met satéprikkers wijs ik de plaats van de losse verf aan. Daarna zet ik die verfbladders een voor een vast.’

23 maart 2020

Voordat de daadwerkelijke restauratie begint, wordt het schilderij gefotografeerd. Het doel is de toestand voor de behandeling vast te leggen aan de hand van overzichtsfoto’s van de voor- en achterzijde, detailfoto’s en strijklicht opnamen. De strijklicht opnamen laten het reliëf van het oppervlak zien.

UV-opname

Er worden technische opnamen gemaakt die het restauratiewerk ondersteunen. Op het schilderij zit een vernis, dit is een transparante laag hars die de verf beschermt en de kleuren verzadigd. Door veroudering is deze vernislaag geel geworden. Dit is een gangbaar verouderingsproces. Verouderde vernissen kunnen met specifieke oplosmiddelen worden verwijderd en vervangen door een nieuwe vernislaag. Omdat dit schilderij circa 370 jaar oud is, zal dit al meerdere keren zijn gedaan. Het vernis dat we nu zien is dus aangebracht door een restaurator. In UV-licht gaat het oude vernis op het schilderij een groenig licht uitstralen (fluoresceren). Maar de restauratie aangebrachte verven, de zogenaamde retouches, zijn juist donker. Op de UV-opname is daardoor te herkennen waar niet-originele verf aanwezig is. Bij vernisafname kan restaurator Lidwien Speleers daar verf op het watje verwachten. In dit schilderij zijn vooral grote retouches te zien aan de randen, die dus waarschijnlijk niet meer in goede staat zijn.

Infraroodopname

Niet alle retouches laten zich zien in UV-licht. Soms liggen er zoveel vernislagen over de retouches dat de sterke fluorescentie van het vernis ze onherkenbaar maakt. Daarom is het handig ook infrarood (IR) foto’s te maken. IR en UV liggen net buiten het voor ons zichtbare lichtspectrum, maar op tegengestelde posities: UV straling zit naast het blauwe licht en IR naast het rode. Het effect van UV licht op de vernis kunnen we zien doordat het vernis voor ons zichtbaar licht gaat uitstralen. Het effect van IR is echter niet voor ons zichtbaar.

Restaurator Lidwien Speleers: ‘Om het zichtbaar te maken gebruik ik een fototoestel dat gevoelig is gemaakt voor dat deel van het spectrum. Op de foto kijken we door sommige materialen heen, maar niet door allemaal. Daarom wordt deze techniek gebruikt om te zoeken naar de onderliggende schetsen van de schilder of wijzigingen van zijn hand. Ik gebruik hem echter ook om retouches op te sporen. Omdat die latere verf een andere samenstelling heeft dan de originele, ziet hij er namelijk vaak wat anders uit op IR foto’s. In de lucht zijn bijvoorbeeld vlekken te zien die donkerder zijn dan de omgeving. De vlek rechts op de foto (pijl) is duidelijk een retouche. Ik hoop eigenlijk dat de vlekken in de blauwe lucht (binnen de cirkel) dat niet zijn. Retouches betekenen namelijk meestal schade..’

11 maart 2020

Een bijzonder moment. In bijzijn van wethouder Piet Sleeking wordt het schilderij in de Cuyp-zaal van het museum voorzichtig uitgepakt en aan de pers getoond. Restaurator Lidwien Speleers laat, aan de hand van een al gerestaureerd werk, zien hoe vergeeld het vernis is.

Februari 2020 - Wat er aan vooraf ging

Het schilderij van Aelbert Cuyp wordt ingepakt voor de reis naar het Dordrechts Museum.

Februari 2020 - Wat er aan vooraf ging

Conservator Sander Paarlberg en restaurator Lidwien Speleers werden hartelijk ontvangen op Sandon Hall, waar ze het schilderij van dichtbij bekeken en ontdekten dat een restauratie nodig was.

Op de foto wordt Lord Harrowby bij zijn schilderij geïnterviewd, voor een korte film die in de tentoonstelling getoond zal worden.

Het Rivierlandschap met koeien en herders is een mooi voorbeeld van een groot veestuk waarmee Cuyp in de achttiende eeuw buitengewoon populair werd in Engeland. Aelbert Cuyp was typisch een lokale kunstenaar, die vrijwel onbekend was buiten zijn woonplaats. Hij leefde en werkte zijn hele leven in Dordrecht en de kopers van zijn landschappen kwamen bijna allemaal uit zijn geboorteplaats. Hij werd ontdekt in de 18de eeuw door Britse verzamelaars en kunstenaars. Vanaf circa 1750 ontstond daar een ware Cuyp-rage. De Engelse aristocratie was zo verzot op de zonovergoten landschappen met koeien dat er rond 1800 geen belangrijk werk van Cuyp meer in Nederland te vinden was. In de grote Engelse landhuizen mocht een Cuyp niet ontbreken. Nog steeds bevinden de meeste en beroemdste werken van Cuyp zich in Engeland.

De tentoonstelling In het licht van Cuyp. Aelbert Cuyp & Gainsborough – Constable – Turner vertelt straks over de Engelse ontdekking van Cuyp en zijn impact op beroemde Britse landschapschilders. Het Rivierlandschap met koeien en herders is daarvan een karakteristiek voorbeeld. Het werd in 1760 voor 21 pond gekocht door Nathaniel Ryder, de eerste Baron van Harrowby en is altijd in familiebezit gebleven. Het is daarmee een van de vroegste werken in Engeland waarmee de Cuyp-gekte begon. In de negentiende eeuw werd het vaak in Londen tentoongesteld en hebben Britse schilders het gekopieerd en zich door het werk laten inspireren.

Het veestuk wordt uitgeleend door de achtste Earl of Harrowby die graag meewerkt aan de tentoonstelling en zeer verheugd is dat zijn schilderij gerestaureerd kan worden om straks in volle glorie tentoongesteld te worden. Een uitvoerige restauratie is nodig om het schilderij in oude luister te herstellen. Cuyp is wel ‘the ultimate Country House Dutch master’ genoemd en het werk heeft dan ook lang op Sandon Hall gehangen, het landhuis van de graven van Harrowby. Met deze vroege adellijke herkomst kan het bijzondere verhaal van de Engelse waardering voor Cuyp prachtig verteld worden.

Ga naar de tentoonstelling In het licht van Cuyp. Aelbert Cuyp & Gainsborough – Constable – Turner

Sluit het Verborgen Museum